Dişsel CL I, İskeletsel CL I, CL II, CL III İlişkili Bireylerde Yumuşak Doku Değişimleri

Giriş

Bilindiği gibi ortodontide sagittal yön ilişkileri dişsel ve iskeletsel olarak ikiye ayrılmaktadır. Dişsel Class I ilişki "üst altı yaş dişinin mesio buccal tüberkülü, alt altı yaş dişinin mesiobuccal oluğuna oturur" şeklinde tanımlanmakta; iskeletsel sagittal yön ilişkileri ise genellikle ANB açısına göre değerlendirilmektedir. Bireyler dişsel Class I ilişki göstermesine karşın iskeletsel Class I, Class II, Class III ilişki gösterebilmektedir.

Mixt dentition dönemi başlangıcında sagittal yönde tüberkül tüberküle ilişki gösteren altı yaş dişleri; alt çenenin gelişim hamlesinin üst çeneden fazla olması, leeway yer rezervini ve maymun diastemalarını kullanarak mesiale hareketi sayesinde Class I ilişkiye otururlar. Bu hassas denge süt dişlerinin ileri derecede harabiyeti, süt dişlerinin kaybedilmesi sonucunda bozulur. Class I ilişkiye oturacak altı yaş dişleri Class II veya Class III ilişkiye; Class II veya Class III ilişkiye oturacak altı yaş dişleri Class I ilişkiye oturabilmektedir. Ancak böyle olgularda posterior bölgede Class I ilişki gözlenmesine karşın anterior bölgede artmış overjet, ön çapraz kapanış gibi Class II ve Class III ilişki belirtileri gözlenmektedir.

İskeletsel yapıların yumuşak dokuyu etkileyerek yumuşak doku ilişkilerinde de değişiklikler oluşturduğu birçok araştırıcı tarafından bildirilmektedir. Ortodontik tedavi sonucu dişsel ve iskeletsel ilişki düzeltilmiş olsa da bunu asıl ortaya koyan bireyin yumuşak doku ilişkisi ve görüntüsüdür.

Araştırmamızın amacı Dişsel Cl I ilişkiye sahip, iskeletsel Cl I, Cl II, Cl III ilişki gösteren ancak anterior bölgede artmış overjet, ön çapraz kapanış gibi belirtiler göstermeyen bireylerde bu kompanzasyon mekanizmasının yumuşak doku üzerine etkilerini ortaya koymaktır.

Materyal ve Metod

Araştırmamızın gerecini Dicle Üniversitesi Dişhekimliği Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı arşivinden alınan, erişkin, Dişsel Cl I ilişkiye sahip, artmış overjeti, ön çapraz kapanışı ve ileri derecede çapraşıklığı olmayan 28 kız, 39 erkek, toplam 67 bireyin lateral sefalometrik grafileri oluşturmaktadır. Bu bireyler ANB açılarına göre 2-4° arası Cl I, 4 dereceden büyük Cl II, 2 dereceden küçük Cl III olmak üzere 3 gruba ayrılmış, her bir grup kendi içinde kızlar ve erkekler olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Araştırmamızda bireylerin gruplara göre dağılımı Tablo I'de verilmiştir.

Dişsel Cl I, iskeletsel Cl I, Cl II, Cl III ilişki gösteren bireylerde kompanzasyon mekanizmasının yumuşak doku üzerine etkilerini ortaya koymak amacı ile sefalometrik grafilerin çizimleri yapılmış bu çizimler üzerine toplam 17 nokta işaretlenmiş, 6 sert doku, 9 yumuşak doku ölçümü yapılmıştır.

İşaretlenen bu noktalar yardımı ile 6 sert doku ölçümü (SNA açısı, SNB açısı, ANB açısı, Facial açı: FH-NPg, 1̲-NA, 1̅-NB); 9 yumuşak doku ölçümü (A'N'B' açısı, N'PrnPg' total yüz konveksite açısı, Sn-Prn mesafesi, UL-E mesafesi, LL-E mesafesi, A-A' kalınlığı, B-B' kalınlığı, Pg-Pg' kalınlığı, FH düzlemine göre üst-alt dudak ilişkisi) yapılmıştır. Referans doğrusunun gerisinde kalan ölçümler (-), önünde kalan ölçümler (+) olarak değerlendirilmiştir.

Araştırma Bulguları

Kız ve erkeklerin karşılaştırılmalarına ait bulgular Tablo II'de, Cl I - Cl II grupları arasındaki karşılaştırmalara ait bulgular Tablo III'de, Cl II - Cl III grupları arasındaki karşılaştırmalara ait bulgular ise Tablo V'te verilmiştir.

A. Kız ve Erkek Grupları Arasındaki Farklılıklar

Cl I grubu kızlarda erkeklere nazaran alt keserlerin daha protrusiv olduğu, A-A' boyutunun her üç grupta da, B-B' boyutunun Cl I grubunda, Pg-Pg' boyutunun Cl I ve Cl III grubunda kızlarda daha az olduğu belirlenmiş; Cl III grubunda kızlarda alt ve üst çene basal kaidesinin ön kafa kaidesine göre daha geride konumlandığı, yine Cl III grubu kızlarda A'N'B' açısının daha küçük olduğu saptanmıştır.

B. Cl I - Cl II Grupları Arasındaki Farklılıklar

ANB açısı doğal olarak her üç grupta da Cl II'li bireylerde önemli derecede büyük olarak belirlenmiş; erkeklerde ve cinsiyet ayırımı gözetilmeksizin oluşturulan gruplarda, Cl II bireylerde üst çene basal kaidesinin ön kafa kaidesine göre daha ileride konumlandığı, her üç grupta da alt keserlerin Cl II'li bireylerde daha protrusiv olduğu saptanmıştır. Yumuşak doku değerlerinde ise A'N'B' açısının erkeklerde ve cinsiyet ayırımı gözetilmeksizin oluşturulan grupta, Cl II'li bireylerde önemli derecede büyüklük gösterdiği, kızlara ait grupta, Cl II'li bireylerin daha konveks yüz yapısına sahip olduğu, erkeklere ait grupta Sn-Prn boyutunun Cl II'li grupta daha küçük olduğu; erkeklerde ve cinsiyet ayırımı gözetilmeksizin oluşturulan gruplarda Cl II'li bireylerde üst dudağın E doğrusuna daha yakın konum aldığı, alt dudağın ise sadece erkeklerden oluşan grupta Cl II'li bireylerde E doğrusuna daha yakın olduğu saptanmıştır.

C. Cl I - Cl III Grupları Arasındaki Farklılıklar

Her üç grupta da Cl III ilişkili bireylerde ANB açısının Cl I ilişkili bireylere nazaran önemli derecede küçük olduğu, çene ucunun daha önde konumlandığı, üst keserlerin daha protrusiv olduğu, A'N'B' açısının daha küçük olduğu, alt dudağın üst dudağa göre daha önde yer aldığı belirlenmiştir. Cl III grubunda sadece kızlarda alt keserlerin daha retrusiv olduğu, kızlar ve cinsiyet ayırımı gözetilmeksizin oluşturulan gruplara ait Cl III ilişkili bireylerde total yüz konveksite açısının artmış olduğu, alt ve üst dudağın E doğrusuna göre daha geride konumlandığı belirlenmiş; sadece erkeklere ait Cl III grubunda A-A' boyutunda bir artış olduğu saptanmıştır.

D. Cl II - Cl III Grupları Arasındaki Farklılıklar

Kızlarda, erkeklerde ve toplam bireylere ait Cl III gruplarında ANB açısı önemli derecede küçük olarak bulunmuş; üst çene basal kaidesinin ön kafa kaidesine göre daha geride konumlandığı belirlenmiş; üst keserlerin daha protrusiv, alt keserlerin ise daha retrusiv olduğu saptanmıştır. Yumuşak doku değerlendirmelerinde ise her üç grupta da Cl III ilişkili bireylerde A'N'B' açısının daha küçük olduğu, üst dudağın E doğrusuna göre daha geride konumlandığı, alt dudağın ise üst dudağa göre daha önde konumlandığı belirlenmiş; kızlarda ve cinsiyet ayırımı gözetilmeksizin oluşturulan gruba ait Cl III ilişkili bireylerin total yüz konveksite açısının düzleştiği, erkeklerde ve cinsiyet farkı gözetilmeksizin oluşturulan Cl III ilişkili bireylerde ise Sn-Prn boyutunun artmış olduğu alt dudağın E doğrusuna göre daha geride konumlandığı, A-A' boyutunun artış, B-B' boyutunun ise azalma gösterdiği saptanmıştır.

Tartışma

Bibby, kız ve erkekler arasında açısal ölçümlerde önemli bir fark olmadığını belirtirken; boyutsal ölçümlerin erkeklere nazaran kızlarda daha küçük olduğunu saptamıştır. Scheideman ve arkadaşları, boyutsal ölçümlerde aynı görüşü paylaşırken, alt kesicilerin kızlarda daha protrusiv olduğunu vurgulamışlardır. Mamandras, alt ve üst dudak kalınlığının erkeklerde kızlara nazaran daha fazla olduğunu belirtmiştir. Gazilerli, kızlarda alt ve üst dudağın E doğrusuna göre erkeklere nazaran daha geride konumlandığını bildirmiştir.

Çalışmamızda sadece CL I grubuna ait kızlarda alt kesici dişlerin protruzyonu belirlenmiş; her üç grupta da kızlarda A-A' boyutunun daha az olduğu saptanmıştır. Diğer bulgular ise gruplar arasında farklılık göstermemektedir.

Giray, bireylerde A'N'B' açısının ANB açısı ile uyumlu olarak artış ve azalma gösterdiğini vurgulamıştır. İşcan ve Gazilerli, alt ve üst dudağın E doğrusuna göre İskeletsel Cl III ilişki gösteren bireylerde en geri konumda, iskeletsel Cl II ilişki gösteren bireylerde ise en ileri konumda yer aldığını bildirmişlerdir. Park ve Burstone, kesici dişlerin konumuna bağlı olarak dudak pozisyonunda büyük farklılıklar oluştuğunu saptamışlardır.

Araştırmamızın asıl amacını oluşturan karşılaştırmaların sonucunda Cl II ilişkinin daha çok üst çeneye bağlı olduğunu; Cl III ilişkinin ise hem üst çene hem de alt çeneden kaynaklandığı saptanmıştır. Çene ucu ise Cl III grubunda en ileri konumdadır. Normal bir overjet ilişkisi Cl II grubunda alt keser protruzyonu sonucunda, Cl III grubunda ise üst keser protruzyonu sonucunda oluşmaktadır.

A'N'B' ölçümü sonucunda iskeletsel ilişkinin aynı şekilde yumuşak dokuya yansıdığı gözlenmiştir. Cl III grubundaki Sn-Prn boyutundaki artışın A noktasının daha geride konumlanmasına bağlı olarak Sn noktasının daha geride yer almasına, bu nedenle burunun sagittal boyutundaki artış varmış gibi bir izlenimin ortaya çıktığı kanısındayız. N'PrnPg' açısının Cl III grubunda artmış olması Pg noktasının daha önde yer almasına bağlıdır. Alt ve üst dudağın E doğrusuna uzaklığı Cl III grubunda en fazla, Cl II grubunda en az olarak bulunmuştur. Bu bulgu E doğrusunun Pg noktasının konumundan etkilenmesine bağlı olabilir.

Bu etkiyi göz önüne alarak FH ⊥ UL-LL boyutu ölçümü Cl I ve Cl II grupları arasında önemli bir farklılık göstermezken; Cl III grubunda üst dudağa nazaran alt dudağın daha önde yer aldığı saptanmıştır. Ancak bu fark (+) değer alacak kadar önemli bir farklılık değildir. A-A' ve B-B' boyutları Cl I-Cl II ve Cl I-Cl III grupları arasındaki karşılaştırmalarda önemli bir farklılık göstermezken; Cl II-Cl III grupları arasındaki karşılaştırmalarda, Cl III grubunda A-A' boyutunun, Cl II grubunda ise B-B' boyutunun artmış olduğu belirlenmiştir. Bu bulgular yumuşak dokularda bir kompanzasyon mekanizmasının varlığını ortaya koymaktadır.

Yararlanılan Kaynaklar

1. Bibby RE. A Cephalometric Study of Sequal Dimorphism. Am J Orthod 76(3): 256-259, 1979.
2. Bishara SE, Hession TJ, Peterson LC. Longitudinal Softtissue Profile Changes A study of Three Analyses. Am J Orthod 88(3): 209-223 1985.
3. Cangil SV. Biyoloji Tıp ve Eczacılık Bilimlerinde İstatistik Metodları. Sermet Matbaası İstanbul 1975.
4. Diem K, Seldurup J. Geigy Scientific Tables Ciba-Geigy Lim. Basle Switzerland 1982.
5. Gazilerli Ü. Değişik Cins ve Yaş Gruplarında Ricketts Yumuşak Doku Ölçümleri. A.Ü.D.F. 9 (1): 15-22 1982.
6. Graber TM. Orthodontics Principles and Practice. WB Saunders Company Philadelphia London Toronto 3 Ed 1972.
7. Giray B. Gelişim ile Yumuşak Doku Profil Yüz Yapısı. E.Ü.D.F.D. 7(2): 49-50 1986.
8. Holdaway AR. A soft-tissue Cephalometric Analysis and Its Use in Orthodontic Treatment Planning Part II. Am J Orthod 85(4): 279-293 1984.
9. İşcan H, Gazilerli Ü. İskeletsel I II III Sınıf Anomalili Bireylerde Yüz Profili. A.Ü.D.F. 8(2-3): 27-37 1981.
10. Mamandras AH. Linear Changes of Maxillary and Mandibulary Lips. Am J Orthod 94(1): 405-410 1988.
11. Park YC, Burstone CJ. Soft-tissue Profile-Fallacies of Hard-tissue Standarts in Treatment Planning. Am J Orthod 90: 52-62 1986.
12. Salzmann JA. Orthodontics in Daily Practice. JB Lippincott Company Philadelphia Toronto 1974.
13. Scheideman GB, Bell WH, Legan HL, Finn RA, Reisch JS. Cephalometric Analysis of Dentofacial Normals Am J Orthod 78(4): 404-420 1980.
14. Uzel İ, Enacar A. Ortodontide Sefalometri. Yargıçoğlu Matbaası Ankara 1984.
15. Ülgen M. Ortodontik Tedavi Prensipleri. A.Ü. Basımevi Ankara 1983.